Ani Oromoo , Biyyii koo Oromiyaan Ni Bilisoomtii!!!

 

 

Oromoon wal malee gargaarsa biraa akka hin qabne yoomiyyuu caalaa ifa ta’uu qaba

Abdii Boruutiin*

Impaayara Itoophiyaa tana keessatti, sochiilee godhamaa turani fi jiran yoo ilaalle, hamma Oromoon saboota biroo wajjin dhaabbatee adda-durummaadhaan wareegama guddaa kaffale, dhimma saba keenyaarratti garuu saboonni biroo dafanii nuuf mirmatanii nu wajjin dhaabbachuun isaanii hin mul’atu. Kan fagoo hafee, isuma dhiyoo kanaa yoo yaadanne, bara 2005 yeroo deeggartootni jaarmayaa CUD hiriira nagaa bayanii Finfinnee keessatti Wayyaaneedhaan ajjeefaman, saboota biroo keessaa kan dafee isaaniif mirmate fi sagalee dhageessise Oromoo ture. Har’a garuu yeroo ijoolleen teenya kuun reebaman, kuun mana hidhaatti guuraman, kuun ammoo ajjeefaman, saboota biroo keessaa sagaleen takkallee hin dhagayamne. Kan Habashootaa haa dhiisnuu; warrumti kibbaatuu, kan saba Oromoo wajjin hiree walfakkaataa qaban, callisanii nu ilaaluu isaaniitu hubatama. Kun maal nutti agarsiisa? Asirraa maal hubachuu fi barachuu dandeenya?

Sochii diddaa gabrummaa barattootni fi uummatni Oromoo yeroo ammaa godhaa jiran kana ilaalchisee, sabootni Itoophiyaa, kan Oromoo hin taane, maaliif callisanii nu ilaalu jechuudhaan namootni keenya tokko tokko komii isaanii ibsaa jiru. Saboota cunqurfamoo ilaalchisee komiin kun sirrii ta’uu mala. Haa ta’u malee, warrii uummata Amaaraa komachaa jiran waan dogoggoran natti fakkaatu. Maastar Planii Finfinnee babal’isuu kana ilaalchisee, akka natti fakkaatutti kun projaktii Wayyaanee qofaa otuu hin taane, sirumaa kun kaayyoo fi karoora nafxanyoota durii ti jedheen amana. Maaliif yoo jedhame, sochiin Oromoo waan isaan sodachiseef; akkasumas ammoo gaafiin mirga hiree ofii murteeffachuu uummata Oromoos hanga deebii argatutti qabsoon kun akka hin dhaabbanne fi sirumaa cimaa akka deemu waan hubataniif, tooftaa fi shira biraa baasanii akka qabsoon keenya ittiin laaftu; kana birallee dabramee akka Oromiyaan bakkee lamatti addaan cittu taasisuuf fedhii guddaa waan qabaniif, babal’achuu Finfinnee guutumaa guututti deeggaru jechuu dha. Kun karaa tokko dha.

Karaa biraatiin ammoo, wanti hubatamuu qabu, yoo sabni Amaaraa sochii barattoota keenyaa kana deeggaranii fi sochiin kunis milkiidhaan kan xumuramu ta’e; yoo Maasta Plaaniin kun fashale, Oromoon injifannoo tokko goonfate jechuu waan ta’uuf, injifannoon uummata keenyaa ammoo kufaatii isaanii (nafxanyootaa) waan ta’uuf sochii kana akka hin gargaarre waan ifa ta’uu dha. Kanaaf, deeggarsa isaanirraa eeguun waan hin yaadamnee dha. Kanaafan komiin Oromoon Habashootarraa qabu dogoggora jedhe. Saboota biroo, warra akkuma Oromoo Habashootaan gabroomfaman yoo fudhanne ammoo, akka natti fakkaatutti, kunis karaa adda addaatiin ilaalamuu ni danda’a.

Tokkoffaa, olola Habashootni keessumaayuu Wayyaaneen oofturraa kan maddu, sabootni kibbaatuu guutumaa guututti Oromoo waan amanan hin fakkaatu. Isaanumtuu Oromoorraa sodaa waan qaban fakkaata jechuu kooti. Kanaaf, sochiin dhimma Oromoo qofaa ilaallatu kan akka Maastar Planii Finfinnee kun yoo cime fi Oromoon injifannoo yoo argate, gara fuulduraatti waan Oromoodhaan liqimsaman itti fakkaata jedheen yaada.  Asirratti wanti biraa kan hubatamuu qabu, babal’achuu Finfinnee Oromoo malee sabootni biroo waan balaaleffatan natti hin fakkaatu.

Lammaffaa, sochiin ijoollee (barattoota) keenyaa kun dhugumatti cimee; uummata bal’aa Oromoo hammatee; warraaqasa uummataa kaasee, injfannoo fiduu ni danda’a jedhanee waan hin amanneef; sanumaa asitti Wayyaaneenis sochii kana dhaamsuuf ijoollee fi uummata keenya akka fixxu waan beekaniif, dafanii ibidda boba’aa jiru kana keessa seenuuf waan of qusatan natti fakkaatu. Kanaaf, moggaa taa’anii ilaaluu filatu. Yeroodhaaf callisuu haa filatan malee, waayeen akkanaa kun garuu isaaniifis akka hin oolle ni dagatu jedhee hin yaadu. Har’a Finfinnee, boru ammoo magaalota biroo akka ta’an waan nama shakkisiisuu miti jechuu kooti.

Sadaffaa, biyya Itoophiyaa jedhamtu sana keessatti humna qawwee malee sochiin karaa nagaa keessumaayuu Wayyaanee jalatti bu’aa tokko akka hin fidne kunoo sochii Musiliimotaa, kan waggoota lamaa ol deemaa jiru, kanarraa waan hubataniif, kan ammaa kunis (kan barattoota Oromoo) bu’aa fiduu danda’a jedhanii waan hin yaadneef, sochii kanatti makamuu ykn deeggarsa kennuurraa ofqusatu.

Dubbii gabaabsuudhaaf, sochii ammaa kanas ta’ee, walumaagalatti sochii mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu saba Oromoo keessatti, Oromoon wal malee gargaarsa biraa akka hin qabne hundi keenyaa hubachuu qabna. Yoo nuti wal bira dhaabbannee, harka walqabannee tokkummaadhaan keessa fi alaan mirga keenyaaf hin falmanne; yoo teenyee gargaarsa ykn deeggarsa biraa kan eegnu ta’e, kaayyoo keeenya bakkaan (galiidhaan) gayuun rakkisaa akka ta’u ifa ta’uu qaba. Keessumaayuu ammoo warra nu bitaa turani fi ammallee sirna durii sanatti nu deebisuuf halkanii fi guyyaa hojjechaa jiran deeggarsa gaafachuun ykn irraa eeguun waan hin yaadamnee dha. Kanaaf malli fi falli jiru, gabaabumatti Oromoon tokko ta’ee; karaa danda’amu hundaan qabsoo kana keessatti gahee ofii taphachuu fi qooda ofii gumaachuu qofaatu galii barbaadnutti nu geessuu danda’a. Yeroon ammaa yeroo gandaan, naannoodhaan, amantii fi ilaalcha siyaasaatiin wal qoqqoodnee mooraa keenya laaffisnu otuu hin taane, yeroo yoomiyyuu caalaa “OROMUMMAA” hundee godhannee mirga keenyaaf tokkummaadhaan falmannu ta’uu qaba.

Har’a diinotni keenya kan nurratti duulaa jiran, amantii fi ilaalcha siyaasaa keenyaa dhabamsiisuuf otuu hin taane, kaayyoo fi karoorri isaanii adda-durummaadhaan eenyummaa keenya Oromummaa balleessuufi. Waayeen Maastar Plaanii Finfinnee, kan yeroo dheeraaf shirri irratti hojjetamaa ture kun maqaa misoomaatiin lafa babal’isuu qofaatti waan hafu otuu hin taane, kun bu’ura ykn jalqaba duula balleessaa eenyummaa Oromoo fi dhiphisuu fi bakka lamatti kutuu Oromiyaa dhiiga fi lafee gootota keenyaatii ijaaramte kanaa ti. Kanaaf, Balaa nutti deemaa jiru alaalatti arguudhaan; nu bira gayee otuu harkaan nu hin qabatin dafnee tokkummaadhaan falmii guddaa godhuu qabna. Har’a dhiigni ilmaan Oromoo dhangala’us; lafeen ijollee Oromoo caccabdus; haa turu ykn haa daddafu malee injifannoon xumuraa kan uummata keenyaa akka ta’u shakkiin hin jiru. Warri bilisummaa fi walabummaa isaanii argatanis lubbuulee lammiilee meeqaa itti dhabanii waan ta’eef, kan keenyaas adda ta’uu hin qabu. Dhiigni ijoollee Oromoos bilaashatti hin hafu. Qabsaa’an ni kufa qabsoon ittifufa.

Galatoomaa!

* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com

=============================

FDG: Oromoon yoo har’a waliif hin mirmanne (dirmanne) yoom waliif mirmata (dirmata) laata?

Abdii Boruutiin*

Akkuma sabaa-himaalee adda addaarratti dhagayamaa fi argamaas jiru, barattootni Oromoo Yunivarsitiilee Oromiyaa adda addaa keessatti diina hanga funyaaniitti hidhate dura dhaabbatanii sodaa tokko malee waayee keenyaaf falmii guddaa godhaa akka jiranii dha. Biyya seera fi heeraan bultuu fi nagaa qabdu keessatti hiriira nagaa bahuun waan nama dinquu miti. Biyya Itoophiyaa jedhamtu, kan dhiiga fi lafee uummatootaatiin ijaaramte, kan mana hidhaa sabootaa taate sana keessatti garuu ijoolleen keenya hiriira nagaa bahanis, nagaan bahanii galuu hin dandeenye. Kuun dhaanamaa (tumamaa), kuun hidhamaa, kuunis ajjeefamaa akka jiran waan hubatamuu dha. Hireen uummata Oromoo waanuma murtaayee kana ta’e fakkaata. Kan nama gaddisiisu garuu gochaa diinaa qofaa otuu hin taane, yeroo ammaa, yeroo nafxanyootni moofaa fi haaraan lafa jalaan tumsa waliif ta’anii; dhimma tokkorratti waliigalanii; uummata keenyatti roorrisaa jiran kanatti; yeroo ijoolleen Oromoo iyyaa iyya dabarsaa jedhanii sochii guddaa biyya keessatti godhaa jiranitti, uummatni Oromoo biyya ambaa jiran callisanii taa’uu isaanii ti.

Yeroo barattootni keenya harka walqabatanii tokkummaadhaan gaafii mirga uummata keenyaa kaasaa jiran kanatti; dargaggoota keenyarra miidhaan qaamaa isaanirra gayaa jirutti; warri ijoolleen isaanii jalaa ajjeefaman imimmaan bira dabranii dhiiga booyaa jiran kanatti; yeroo iyya dabarsanii waliif mirmachuun dirqama ta’etti; warri xinnaatullee biyyoota nagaa keessa jiraatan taa’aniituma akka fiilmii mana sinimaa waan biyya keessatti ta’aa jiru hordofuun xinnumallee sammuu keenya hin tuquu?? Akkuma makmaaksi Oromoo jedhu, yoo funyaan dhayame, ijji wajjin boochi. Qaama tokko waan ta’aniif miidhamuun ykn hubamuun isa tokkoo kan biraatti waan dhagayamuuf jechuu dha. Maarree, ilmaan haadha fi abbaa tokkoo koodeewwan yoo miidhamaa fi diinaan ajjeefamaa jiran kanatti; qaamaan biratti argamnee walbira dhaabbannee mirga keenyaaf sagalee keenya dhageessisuu yoo hin dandeenye, maaliif bakka jirrutti, biyya keessa jiraannutti walqindeessinee, gadi baanee addunyaatti sagalee keenya hin dhageessisne?? Maaliif uummata keenya biyya jiraniif tumsa hin taane?? Kompiyuutara ykn televisiyoona fuulduru teenyee, waan ta’aa ykn deemaa jiru ilaalaa gadduun bu’aa nuuf fidaa?

Oromoo, wanti hubatamuu qabu diinni har’a lafa keenya (biyya keenya Oromiyaa) cicciree dhiphisaa jiru kun, boru yoo haalli mijateef (yoo nuti callisneetuma taa’uu filanne) uummata keenyaa haphisuu fi dhabamsiisuuf akka deemu waan nama mamsiisu ykn shakkisiisuu miti. Gama tokkoon, yeroo nafxanyootni haaraan, maqaa misoomaatiin badii guddaa nurratti dalagaa jiranitti gama biraatiin ammoo nafxanyootni moofaan (Minilikootni haaraan) nu nyaachuuf hamuummachaa akka jiran hubachuu dadhabnee? Minilikootni haaraan kun, yoo aangootti dhufani fi deebi’anii Finfinnee qabatan, akka Minilikoota duraanii warra harka fi harma keenya qofaa muranii dhiisanii miti; isaan haaraan kun warra morma nurraa muruuf deeman akka ta’an Oromoon maaliif hubachuu dadhaba? Waayeen maqaa misoomaatiin Finfinnee babal’isuu kun gochaa fuulduratti nurratti dalagamuuf deemuuf bu’ura akka ta’u hubachuu qabana, dhiiroo! Yoo har’a tumsa waliif taanee; walbira dhaabbannee tokkummaadhaan mirga keenyaaf falmanne, gochaa (balaa) nutti dhufuuf as deemaa jiru kana alaalumatti hambisuu dandeenya; yoo kana hin goone garuu badii keenyaaf of qopheessuu jechuu ta’a.

Yeroon ammaa yeroo taa’anii wal ilaalani fi waldhaggeeffatanii callisan otuu hin taane, yeroo iyyanii iyya waliif dabarsan; karaa danda’amu hundaan qabsoo kana keessatti hirmaatnaa fudhatani fi qooda lammummaa gumaachan ykn/fi dirqama Oromummaa bahanii dha. Yeroon kun, yeroo Oromoon bakka jiru hundaa, keessaa fi alaan sagalee tokko dhageessisu ta’uu qaba. Fincilli Diddaa Gabrummaa (FDGn) kan barattootni keenya qabsiisani fi akka ibiddaa boba’aa jiru kun akka hin dhaamne; akka caalaatti bobayee diina keenya gubee balleessu, tokkummaadhaan walbira dhaabbachuun carraan isaa banamee jira. Carraa gaariin kun akka nu hin dabarre, callisnee taa’uu dhiisnee, barattoota fi uummata keenya kan waraana faashistii Wayyaaneetiin reebamaa, hidhamaa fi ajjeefamaa jiraniif tumsa ta’uun amma yoo hin taane yoomiyyuu ta’uu hin danda’u. Oromoo, kan rafte, hirriibni si gayee dammaqii ka’i; kan dubbii hubachuu dadhabde, ijaa fi gurra kee banii haala uummatni keenya keessa jiru hubadhu. Kan otuu hin beekinis ta’ee beekaa uummata Oromoorratti balleessa dalagde, kan dabrerraa baradhuutii; uummata kee bira dhaabbadhu. Oromoon wal malee gargaarsa biraa akka hin qabne hubadhu. Tokkummaa ilmaan Oromoo malee, humni biraa kan rakkoo keessaa nu baasu akka hin jirres hubadhu.

Oromoon yoo har’a waliif hin mirmanne (dirmanne) yoom waliif mirmata (dirmata) jedhii of gaafadhu!!

Galatoomaa!

* Abdii Boruu: aboruu@gmail.com

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Tag Cloud

%d bloggers like this: